AB AI Act Uygulanıyor: Chatbot, Deepfake ve Erişilebilir Etiket Rehberi

Kısa özet: AB Yapay Zekâ Yasası’nın Madde 50 kapsamındaki şeffaflık yükümlülükleri 2 Ağustos 2026’da uygulanmaya başladı. Sohbet botlarının yapay zekâ olduğunu belirtmek, sentetik içerikleri makinece okunabilir biçimde işaretlemek, deepfake içerikleri etiketlemek ve bazı kamu yararı metinlerinde yapay zekâ kullanımını açıklamak artık yalnızca iyi uygulama değil. Aynı tarihte AI Office ile ulusal makamların yaptırım yetkileri de etkinleşti. Bu rehber, Türkiye’den AB pazarına hizmet sunan ekipler için uygulanabilir bir uyum planı sunuyor.

Bağlam: 2 Ağustos’ta tam olarak ne değişti?

AB Yapay Zekâ Yasası tek bir tarihte açılan bir anahtar gibi uygulanmıyor. Yasaklanan uygulamalar ve yapay zekâ okuryazarlığı yükümlülüğü Şubat 2025’te, genel amaçlı yapay zekâ modeli kuralları Ağustos 2025’te devreye girdi. 2 Ağustos 2026’da ise belirli yapay zekâ sistemleri için şeffaflık hükümleri uygulanmaya; AI Office ve üye devlet makamları da kendi yetki alanlarındaki kuralları denetlemeye başladı.

Temmuz 2026’da yürürlüğe giren AI Omnibus değişikliği, hassas alanlardaki bazı yüksek riskli sistemlerin takvimini 2 Aralık 2027’ye; düzenlenmiş ürünlere gömülü yüksek riskli sistemlerin takvimini ise 2 Ağustos 2028’e uzattı. Bu nedenle “AB tüm yapay zekâ kurallarını erteledi” yorumu doğru değil. Avrupa Komisyonu’nun 31 Temmuz’da güncellediği resmî takvim, Madde 50 şeffaflık hükümlerinin 2 Ağustos 2026’da başladığını açıkça belirtiyor.

Yaptırım tek merkezden yürümüyor. AI Office genel amaçlı modelleri ve bazı bağlı sistemleri; ulusal makamlar diğer sistemleri; Avrupa Veri Koruma Denetçisi ise AB kurumlarını denetliyor. Genel ceza tavanı, ihlalin türüne göre 35 milyon avro veya dünya çapındaki cironun yüzde 7’sine ulaşabiliyor; her hataya otomatik uygulanmıyor.

Türkiye’deki şirketleri neden ilgilendiriyor?

Yasanın kapsamı şirket merkezinin nerede olduğuyla sınırlı değil. AB pazarına yapay zekâ sistemi veya genel amaçlı model sunan üçüncü ülke sağlayıcıları kapsama girebiliyor. Ayrıca AB dışında bulunan bir sağlayıcı ya da kullanıcı kurumun ürettiği yapay zekâ çıktısı AB içinde kullanılıyorsa düzenleme yine uygulanabiliyor. Dolayısıyla Türkiye’de geliştirilen bir müşteri destek botu, sentetik medya aracı veya içerik otomasyonu AB’deki müşterilere sunuluyorsa kapsam analizi yapılmalı.

Bu, her yapay zekâ kullanımının aynı yükümlülüklere tabi olduğu anlamına gelmez. Kişisel ve mesleki olmayan kullanım gibi istisnalar var. Açık kaynak lisanslı sistemler de genel bir istisnadan yararlanabiliyor; ancak yasaklı, yüksek riskli veya Madde 50 kapsamındaki bir sistem söz konusuysa yalnız “açık kaynak” etiketi otomatik muafiyet sağlamıyor. Kapsam konusunda belirsizlik varsa Komisyonun AI Act Service Desk içindeki uyum kontrol aracı başlangıç noktası olabilir; hukuki değerlendirme yerine geçmez.

Madde 50’nin dört pratik yükümlülüğü

1. İnsanla konuşan sistem kendini açıklamalı

Doğrudan insanlarla etkileşmek üzere tasarlanan bir sistemin sağlayıcısı, kullanıcının bir yapay zekâ sistemiyle konuştuğunu bilmesini sağlamalı. Bunun makul ölçüde açık olduğu durumlarda istisna olabilir; ancak küçük bir robot simgesine güvenmek yerine “Bu görüşme yapay zekâ destekli bir asistanla yürütülmektedir” gibi anlaşılır bir açıklama daha güvenli bir uygulamadır. Bilgi, en geç ilk etkileşimde görünür olmalıdır.

2. Sentetik çıktılar makinece okunabilir biçimde işaretlenmeli

Sentetik ses, görüntü, video veya metin üreten sistemlerin sağlayıcıları, çıktının yapay olarak üretildiğini ya da değiştirildiğini makinece okunabilir ve tespit edilebilir biçimde işaretlemeli. Teknik çözümün uygulanabilir olduğu ölçüde etkili, birlikte çalışabilir, sağlam ve güvenilir olması bekleniyor. Standart düzenleme veya girdinin anlamını önemli ölçüde değiştirmeyen yardımcı düzenlemeler için istisnalar bulunuyor. Buradaki sorumluluk çoğunlukla modeli ya da sistemi sağlayan tarafta; ürünü kullanan ekip yine de tedarikçisinin bu işareti üretip üretmediğini doğrulamalı.

3. Deepfake ve bazı kamu yararı metinleri etiketlenmeli

Bir sistemi kullanarak gerçek kişi, nesne, yer veya olayı sahte biçimde gerçekmiş gibi gösteren görüntü, ses ya da video üreten kurum, içeriğin yapay olarak üretildiğini veya değiştirildiğini açıklamalı. Sanatsal, hicivsel ya da kurgusal eserlerde açıklama eserin deneyimini gereksiz yere bozmayacak uygun bir biçimde yapılabilir.

Kamu yararını ilgilendiren konularda halkı bilgilendirmek amacıyla yayımlanan yapay zekâ üretimi veya yapay zekâyla değiştirilmiş metinlerde de açıklama gerekir. Ancak metin insan incelemesinden ve editoryal kontrolden geçmişse, ayrıca bir gerçek ya da tüzel kişi yayın sorumluluğunu üstleniyorsa bu özel açıklama yükümlülüğü için istisna bulunur. Bu istisna “metni bir kez okumak” şeklinde yorumlanmamalı; kaynak kontrolü, düzeltme yetkisi ve açık editoryal sorumluluk kayıt altına alınmalıdır.

4. Duygu tanıma ve biyometrik sınıflandırma görünür olmalı

Duygu tanıma veya biyometrik sınıflandırma sistemi kullanan kurumlar, sisteme maruz kalan kişileri sistemin çalıştığı konusunda bilgilendirmeli. Kişisel veri işleme ayrıca GDPR ve ilgili veri koruma kurallarına uymalı. İş yeri ve eğitim ortamlarında duygu tanımanın önemli ölçüde yasaklandığı da unutulmamalı; yalnızca bir şeffaflık metni eklemek yasaklı bir kullanımı meşru hâle getirmez.

Adım adım acil uygulama planı

Adım 1: Yapay zekâ envanterini çıkarın

Ürün, pazarlama, insan kaynakları, destek ve içerik ekiplerine aynı tabloyu gönderin. Her satırda sistem adı, sağlayıcı, amaç, kullanıcı ülkeleri, üretilen içerik türü, insanla doğrudan etkileşim, biyometrik işleme, sorumlu ekip ve mevcut açıklama metni bulunsun. “Çalışanların kendi hesabıyla kullandığı araçlar” için de ayrı bir gölge yapay zekâ alanı açın.

Adım 2: Rolünüzü ve kullanım senaryosunu ayırın

Bir temel modeli üretmek ile hazır bir modeli müşteri botunda kullanmak aynı rol değildir. Envanterde her kullanım için “sağlayıcı”, “kullanıcı kurum/deployer”, “ithalatçı” veya “dağıtıcı” olasılığını işaretleyin. Ardından dört Madde 50 senaryosundan hangisinin devreye girdiğini belirleyin. Aynı kurum, farklı ürünlerde farklı roller üstlenebilir.

Adım 3: Kullanıcıya dönük açıklamaları yerleştirin

Sohbet botu açıklamasını yalnız gizlilik politikasına gömmeyin. İlk mesajda, konuşma başlığında veya erişilebilir adı olan kalıcı bir etikette gösterin. Deepfake ya da sentetik medya açıklamasını paylaşım metninden kopmayacak şekilde içeriğin üzerinde veya hemen yanında sunun. Kamu yararı metinlerinde editoryal istisnaya dayanılıyorsa sorumlu editör, inceleme tarihi ve doğrulanan kaynaklar içerik yönetim sisteminde tutulmalı.

Adım 4: Makinece okunabilir işaretleri koruyun

Model sağlayıcınızdan hangi köken, filigran veya meta veri mekanizmasını kullandığını yazılı olarak isteyin. Görsel sıkıştırma, video yeniden kodlama, ekran görüntüsü alma ve sosyal platforma yükleme sonrasında işaretin korunup korunmadığını test edin. “Dosyada meta veri var” demek yeterli olmayabilir; işaretin gerçek yayın zincirinde tespit edilebilir kalması gerekir.

Adım 5: Erişilebilirliği ayrı kabul kriteri yapın

Madde 50, açıklamaların açık, ayırt edilebilir ve ilgili erişilebilirlik gereklerine uygun olmasını istiyor. Etiketi yalnız renkle vermeyin; ekran okuyucunun okuyabildiği metin kullanın. Videoda yalnız görsel filigrana güvenmeyin; açıklamayı sesli betimleme, erişilebilir oynatıcı metni veya eşdeğer bir yöntemle destekleyin. Klavye ile odak sırasını, mobil yakınlaştırmayı ve yüksek kontrast görünümünü test edin.

Adım 6: Tedarikçi kanıtını ve sürüm bilgisini saklayın

Sözleşmeye şeffaflık özelliklerinin kapsamını, varsayılan ayarlarını, kapatılabilir olup olmadığını ve güncelleme bildirimini ekleyin. Kullanılan model sürümü, açıklama metni, işaretleme yöntemi ve test sonucu değişiklik kaydında tutulmalı. Bu kayıtlar yalnız denetim için değil, bir sağlayıcı özelliği sessizce değiştiğinde sorunun kaynağını bulmak için de yararlıdır.

Adım 7: Yayın öncesi ve periyodik test yapın

Dört örnek senaryo oluşturun: botla ilk temas, yapay zekâ görselinin indirilip yeniden yüklenmesi, deepfake videonun mobil paylaşımı ve editoryal kontrolden geçen kamu yararı metni. Her senaryoyu ürün, hukuk, erişilebilirlik ve içerik ekiplerinden en az bir kişiyle gözden geçirin. Özellik veya sağlayıcı değiştiğinde testi tekrarlayın.

Kimler için özellikle önemli?

SaaS ve e-ticaret ekipleri müşteri botlarının ilk temas ekranını; medya ve pazarlama ekipleri sentetik görsel, ses, video ve kamu yararı metinlerinin etiketleme zincirini; erişilebilirlik ekipleri açıklamaların yalnız görünür değil algılanabilir ve anlaşılır olmasını kontrol etmeli. İnsan kaynakları ve eğitim teknolojisi ekipleri ise duygu tanıma gibi bazı kullanımların yalnız şeffaflık değil, yasak kapsamına da girebileceğini değerlendirmeli.

Sınırlamalar

Bu rehber operasyonel bir başlangıçtır, hukuki görüş değildir. Komisyonun kılavuzu bağlayıcı yasa metninin yerini almaz; uygulama, ürünün rolüne, hedef pazarına ve teknik mimarisine göre değişebilir. Gönüllü şeffaflık uygulama koduna katılmak, uyumu göstermek için tanınan bir yol sunar; fakat yasal yükümlülükleri ortadan kaldırmaz. Koda katılmayan sağlayıcı ve kullanıcı kurumlar da kendi yöntemlerinin yeterliliğini göstermek zorundadır.

Ayrıca görünür etiket ile makinece okunabilir işaret aynı şey değildir. Bir deepfake üzerinde “AI ile üretildi” yazması kullanıcı açıklamasına yardımcı olurken, sağlayıcının teknik işaretleme yükümlülüğünü tek başına karşılamayabilir. Tersi de geçerlidir: dosya içinde görünmez bir köken işareti bulunması, insanlara açık ve erişilebilir açıklama yapma sorumluluğunu karşılamaz.

Yeni şikâyet aracı da her AI uyuşmazlığı için genel bir form değil. AI Office’in münhasır yetkisindeki sistemlerle ilgili, Madde 85 kapsamına giren iddialar için kullanılıyor; başvuruda kimlik ve iletişim bilgisi isteniyor. Bir AI sağlayıcısı veya kullanıcı kurumla mesleki bağı olan uygun kişiler için ayrı ihbar aracı anonim kanal sunuyor. Başvurudan önce yetkili kurum ve kapsam kontrol edilmeli.

Pratik kontrol listesi

• AB’de sunulan veya çıktısı AB’de kullanılan tüm yapay zekâ sistemleri envanterde mi?
• Her kullanım için sağlayıcı ve kullanıcı kurum rolü ayrıldı mı?
• Sohbet botu ilk etkileşimde yapay zekâ olduğunu açıkça söylüyor mu?
• Sentetik içerikteki makinece okunabilir işaret yayın zincirinde korunuyor mu?
• Deepfake ve ilgili kamu yararı metinleri açıkça etiketleniyor mu?
• Editoryal istisna kullanılıyorsa insan incelemesi ve sorumluluk kaydı var mı?
• Açıklamalar ekran okuyucu, klavye, yüksek kontrast ve mobil yakınlaştırmayla çalışıyor mu?
• Tedarikçi kanıtı, model sürümü ve son test tarihi saklanıyor mu?

Sonuç

2 Ağustos 2026 için en doğru yaklaşım, her yapay zekâ kullanımına aynı etiketi eklemek değil; ürün zincirindeki rolü, içerik türünü ve kullanıcı temasını ayrı ayrı sınıflandırmaktır. İlk gün yapılabilecek en değerli iş, tek sayfalık bir yapay zekâ envanteri ve dört Madde 50 senaryosuna bağlanan sahiplik tablosudur. Ardından görünür açıklama, makinece okunabilir işaret, editoryal kayıt ve erişilebilirlik testleri birlikte yürütülmelidir. Yüksek risk takvimindeki erteleme, bu temel şeffaflık işlerini bekletmek için gerekçe değildir.

Kaynaklar

• Avrupa Komisyonu — 2 Ağustos’ta yaptırım ve yeni şeffaflık kurallarının başlaması (31 Temmuz 2026).
• Avrupa Komisyonu — AI Act genel çerçevesi ve uygulama takvimi (son güncelleme: 31 Temmuz 2026).
• Avrupa Komisyonu — AI Act yaptırım çerçevesi, yetkiler ve ceza tavanları (31 Temmuz 2026).
• Avrupa Komisyonu — Madde 50 şeffaflık yükümlülükleri kılavuzu (20 Temmuz 2026).
• AI Act Service Desk — Madde 50: sağlayıcılar ve kullanıcı kurumlar için şeffaflık yükümlülükleri.
• Avrupa Komisyonu — AI Act şikâyet aracının kapsamı ve başvuru koşulları (31 Temmuz 2026).
• DigitalEU YouTube — AI Act mimarisi üzerine resmî webinar (18 Aralık 2024; yapısal bağlam).

Editoryal not: Bu içerik resmî AB belgeleri ve araçları esas alınarak özgün Türkçe rehber biçiminde hazırlanmıştır. Video kaynağı bağlam için incelenmiş; zaman damgalı transkript, birebir çeviri veya uzun alıntı kullanılmamıştır.